‘Bizim entelektüellerimiz özerkleşmedi’

Okan Üniversitesi Güzel Sanatlar’ın dekanı Koçan, üniversitede bağımsız bir sanat üretim merkezi kurdu. Fotoğraf: Muhsin Akgün

Hüsamettin Koçan, gelenekle bağını kişisel öyküsü üzerinden kurgulayan bir sanatçı. Aynı zamanda sanat eğitimi konusunda ilklere imza atan devrimci bir isim. Okan Üniversitesi güzel sanatlar fakültesinin yeni dekanı olarak geçtiğimiz günlerde bir ilke daha imza attı: üniversitenin arazisine 1000 metrekarelik okul müfredatından bağımsız bir sanat üretimi şantiyesi kurdu. Şantiyede modadan mimarlığa çeşitli faaliyetler gerçekleşiyor. Koçan’ın gerçeğe dönüşen ütopyası ise doğduğu, kopup merkeze geldiği köyü Baksı’da inşa ettiği etnografya ve çağdaş sanat müzesi. Baksı, sergi salonunu Mayıs sonunda Ahu Antmen’in küratörlüğünü yaptığı zanaat ve sanatı hiyerarşi kurmadan bir araya getirdiği bir sergiyle açıyor. Mimari tasarımından sıvasına kadar Koçan’ın elinin değdiği, göz nuru müzesi Baksı, gelenekle olan dertlerimize derman olabilir mi? ‘Gelenek’ konuşmalarım Hüsamettin Koçan’la devam ediyor.

Gelenekle ilişkimizde bir sorun mu var? Ve bu sorun sizce neden kaynaklanıyor?

Gelenek kimleri ilgilendiriyor diye bakmak lazım. İnanç grupları gelenekle ilgilidir. Çünkü inanç gelenek gerektirir. Köken problemi olanlar gelenekle ilgilidir. Köken, hatırlamaya doğru insanları yönlendirir. Ticari olarak gelenekle ilgili olabiliyor insanlar. Entelektüel olarak gelenekle ilgili olanlar var bir de… (Gülüyor) Şimdi inanç ve köken grupları için geleneğin yenilenmesi söz konusu olamaz. Çünkü gelenek en kutsaldır. Türkiye’de aslında kültür siyaseti kuranlar, muhafazakar siyasi kadrolarımız geleneğin tekrar edilmesinin bize yeteceği düşüncesini taşırlar. Bu kadroların kültür politikaları yenilenme değil tekrar içerir.

Peki entelektüeller açısından bakarsak?

Bu grubun aslında bu daha önce saydığım grupla ilişki kurdukları zaman bir büyük zaafı vardı. Bunlar muhafazakardır, tutucudur derlerdi. Günümüzde sanıyorum bu değişti. Bizim entelektüeller de kendi içlerinde tasnif edildi. Bir grubu, geleneğin ticari ve muhafaza etme boyutunu keşfetti ve bunu da kullanmak istiyor. Bence bütün kafa karışıklığı oradan çıkıyor.

Siz gelenekten ne anlıyorsunuz?

Benim algıladığım ve entelektüelin algılaması gereken şey, süreklilik olgusudur. Bu süreklilik olgusu, şematizmi, taklidi barındırmaz. Oradaki gerçek meseleyi içselleştirmek, orayı bir hareket noktası olarak algılamak ve oradan yeni şeyler üretmek. Geleneği biz temalar bağlamında da algılayabiliyoruz, motif düzeyine de indirgiyoruz. Başka birisi teknik düzeyde algılayabilir.

Evet, zaten gelenek mi geleneksel sanat mı ona da karar vermek gerekiyor. Öte yandan gelenek eşittir İslami olan gibi bir hata da yapılıyor. Sizin öğrencilik dönemi tezinizin konusu halk resmiydi. Halk resmi koleksiyonunuz da vardır yıllardır… Halk resmi geleneği üzerine ne söylemek istersiniz?

Şimdi tabii Anadolu geleneği diye çok geniş bir gelenek var. Türk-İslam bunun içinde var ama gelenek dediğiniz zaman o kadar geniş bir alandan söz açıyorsunuz ki. Mesela Hitit’i nereye yerleştireceksiniz? Cemal Tollu, Hitit’le çok ilgili bir gelenekçi sanatçısıdır doğrusunu isterseniz. Bizans’ı, Roma’yı, eski Anadolu uygarlıklarını nereye yerleştireceksiniz geleneğin içinde o halde?

Hitit’in gerçek taşıyıcısı kimdir? Böyle birisi var mıdır? Geleneğin devamlılığını ya da sürekliliğini diyelim sağlayan kimdir? Sanatçılar mı? Hiç sanmıyorum…

Geleneğin taşıyıcısı bana göre coğrafyadır. Gerçek anlamda geleneği coğrafya, tarih taşır. Kültürün kendisi taşır. Biz bu sorgulamaları yapmadan kısa devre yapıyoruz. Bir gelenek parantezi açabiliyoruz ve herkesi belli bir şematizm içinde ve sadece İslam yapısı içinde algılayıp o algıyla gelenek dünyasını izah etmeye çalışıyoruz. Sorun burada başlıyor. Galiba ilk sorunun yanıtı bu…

Geleneğin kendisi hayata, bir sanatçının hayatına nasıl karışır? Karışmalı mıdır? Erol Akyavaş bu anlamda nasıl bir örnek? Kendinizi nasıl değerlendiriyorsunuz?

Ben isimler üzerinden gitmek istemiyorum. Genel bakmak, genel okumak istiyorum. Sanatçı, şöyle ya da böyle yapar. Sanatçıya yöntem önermeye kalkmak yanlıştır. Benim tartışmak istediğim şudur: tayin edici olanlar üzerinden gitmek. Türkiye’de kültür alanında birileri çıkıp gelenek budur diye herhangi bir saptama yaptıkları anda bunu tartışmamız gerekiyor. Bir, bunu kültür politikaları boyutunda tartışmak gerekiyor. İki, bunu örgütleyen, sergi düzenleyen, kitaplaştıran, tasnif etmeye kalkanları tartışmak gerekiyor. Türkiye’de eksiklik geleneğin tek boyutlu algılanması. O da İslam kökenli. Onun dışına çıkamıyor. Çıkamıyor çünkü bu saptamaları yapanların algısı bu kadar. Bunun dışına çıkmak daha büyük bir birikim gerektiriyor… Onun arkasında Halikarnas balıkçısının birikimleri olması gerekiyor.

Türk tarih tezi, resmi bir programla bağ kurmamız gereken geçmiş kültürleri işaret eder.

Hitit uygarlığı bunlardan biri. Cemal Tollu’nun da referans verdiği… Bugünkü geleneğin İslami olduğu algısında bu programın başka türlü devam ettiğini düşünüyorum. Bu kez işaret edilen Hitit değil, İslami kültür mü?

Atatürk’ün niyeti, uygar dünyanın biz Türk’lerin kökleri çok derinlere giden, çok köklü kültürleri kuran bir kökene sahip olduğunu göstermekti. Anadolu birikimimize sahip çıkmak meselesi. Eğer o birikime sahip çıkmadığınızı düşünürsek, bu toprakların sahibi olamayız, geçici olduğumuzu düşünürüz diyordu. Bu doğrudur ve bana göre bu toprak üstünde yaşayıp gelenek deyince sadece dinsel boyutu algılamak büyük eksikliktir. Sonuçta, geleneğin belli bir tarifesi yok. Belli bir siyasal güce ve akademiye övgü yapmaz, yapmak isteyenler tarafından alet edilir ama…

Gelenekle ilgili bir sergi yapanın ne gibi kriterleri olmalı?

Ben geleneğin şu kısmıyla ilgili olanı bir araya getirdim, demeli. O kadar. Gelenek büyük bir başlık. 1990’larda Mısırlı bir küratör Almanya’da sergi açtı, İslam ülkelerinde sanat diye… Beni davet etti. Ben gelmem çünkü Türkiye bir din devleti değil, dedim. Bizim sonra başka arkadaşlarımız İslam ülkelerinde modernlikler gibi sergiler açtılar. Burada meseleyi nereye koyduğunuza bağlı… Kendi tanımlarınızı belli tutarlıklar içinde koyarsanız olur. Gelenekten çağdaşlığa gibi büyük bir başlık attığınız andan itibaren büyük bir hesap vermeniz gerekir. Biz geleneği böyle algılıyoruz demeniz lazım.

Doğduğunuz köye inşa ettiğiniz Baksı Müzesi de gelenekle kurulan bir ilişkiden doğmuş bir müze bana kalırsa… Onun gelenekle kurduğu ilişkide emeğin çok belirleyici olduğunu düşünüyorum.

Emek sürdürülebilen bir şey sonuçta. Kadınlara da büyük bir vurgu yapıyor müze. Her şeyden önce onların emeğini değerlendiriyor. Geleneğin en büyük taşıyıcısının kadınlar olduğunu da düşünüyorum. Özellikle merkez dışında. El emeği olmadan ustalar olmadan gelenek devam edemezdi. Kapalı toplumlarda kadınlar geleneğin bir parçası, halı, kilim, saç örerler, elbise dikerler. Göz nuru olmadan olmaz bu iş. Biz de müzenin sergi binasının açılışını, zanaat ve sanatı yan yana getiren bir sergiyle yapıyoruz. Geleneğin el emeği kısmına saygı duyan, onun üzerinden adım atmaya çalışan bir grup sanatçıyla, oradaki bizim etnografik yapıyı buluşturduk.

Köylüler çağdaş sanatçının yaptığı işleri büyük bir hayranlıkla izliyorlar, sonra kendi işinin orada neden durduğuna akıl sır erdiremiyorlar. Ne kadar cömert. O, geçmişin hafızasını taşıyor. Çağdaş sanatçının yaptığı gibi yıkıp yeniden yapma meselesi yok. Onun sürdürebilme meselesi var. İşte mümkünse herhangi bir motif koyarak kendisini gelenekte var etmeye çalışıyor. Bugün geleneksel süreci ancak yenileyerek devam ettirebileceğimize göre, o zaman yenilenme eğrisinin farklı bir eğri olduğunu gelenekçilerin iyi bilmesi gerekir.

AYŞEGÜL SÖNMEZ

Kiefer

http://www.monumenta.com/2007/index2.php?option=com_content&task=view&id=189&pop=1&page=0&Itemid=9

fotograf Atila Cangır 1970

Ömer Uluç Son Yolculuğuna Uğurlanıyor

Ömer’in arkadaşları , ( hayalet 1998 )

CİNLERİN RESSAMI: ÖMER ULUÇ,

ÖLÇÜYÜ REDDEDEN RESİM

Türk çağdaş sanatının kendine özgü ressamıydı Ömer Uluç. Türk sanatına olduğu kadar abartısız dünya çağdaş sanatına, bu sanatın görsel plastik dil ve anlatımına da en başta ‘yenilik’ getirmiş, giderek bu yeniliği özgün bir üslup realitesinden ‘bakış felsefesi’ne kadar genişletmişti. Bakış felsefesi, bakış realitesi… Günümüz dünyasının çağdaş açılımı aslında. Aklın görselliğe indiği ve görselliğin vitrin boyutunda düzenlenip, insan ruhunu esir alıp, onu ‘kutsal tüketici’ olarak değerlendirdiği çağımızda; mühendislik, yani bir akıl ve ölçü eğitiminden gelen bir sanatçı olarak Ömer Uluç, bunda isyanın da adı olarak beliriyordu. Resimleri ölçüyü reddetme üzerine de kuruludur onun. Mühendislik bir ölçü vermişti ve bunun ceremesini de dünya ölçeğinde bir yaşamsal ve mesleksel tecrübe olarak yaşamıştı sanatçı. Resimde akademik dilin ölçü ile sınırlandırılan boyutuna karşı olması, özgür bir alan yaratmasıyla ilgili algılamaydı. Alabildiğince bu dile, bu dilin sınırsızlığına inanarak, sığındı. O dil de onu yalnız bırakmadı, sonuna kadar yanında oldu. Samimi bir varoluşun kapısı haline geldi onun için. Sonuç olarak bu dil aklı aşan bir görsel-düşünsel estetiğe taşındı. Mühendis kökenli bir ressamın aklı aşması ancak ironik bir dille olabilirdi ki, Ömer Uluç da böyle yaptı.. Bunu ne boyutta gerçekleştirdiğini kendi de bütün boyutlarıyla bilmiyordu aslında. Bu yönüyle kendi resmine, resimsel bakış açısına getirdiği yaklaşım da ironikti onun. Aslında bunu yakın çevresinde bulunanlar bile algılayamadı. Şen kahkahalar patlatan bir çocuk olarak baktılar ona. Yoksa, hayatı ironiyle kavrayan bir Ömer Hayyam olduğunu anlayamadı çoğu… RESMİN ÖMER HAYYAM’I GÖÇTÜ İronik bakışı, cinler, periler dünyası, bohem tutumu ve entelektüel derinliğiyle Ömer Uluç, büyük bilge Ömer Hayyam gibi; kendi çağının ötesinde bir arayışın içine girmişti. Bu arayışın kodlarını nasıl Ömer Hayyam zamanında ancak sınırlı sayıda kişi idrak edebildiyse; ressam Ömer Uluç resmi ve resme taşıdığı değerler, yaşamında gerçekleştirdiği realiteler toplamında da Uluç’u çağı ve çevresi bütün boyutlarıyla kavrayamadı, anlayamadı.. Onun kabul edilmiş değerler üstü bir gerçekliğin insanı olduğunu çoğu kişi kavramak da istemedi. Cinlere, perilere yönelmesi; bildik biçim dünyası ve o dünyanın sınırlarıyla hayatı algılayan boyutuna hep tedirgin bir bakış kültürü ve plastik perspektifle bakması; onun çok boyutlu bir dünya algılaması, en önemlisi de yaşadığı çağdan memnun olmaması; gerçekte ü de batı felsefesi, sistemi ve estetiğine güvenmeyen tutumuyla da ilgiliydi. Onun için doğuya yöneldi Ömer Uluç. Hem düşünsel boyutta ve hem de estetik boyutta. Ömer Hayyam’la kıyaslamam boşuna değil. Çünkü adıyla özdeş Hayyam onun için bir çıkış güzergâhıydı da aynı zamanda. Ama bir farkla ki, Ömer Hayyam İslam kültürü içinde, onun değerleriyle yetişmiş, o değerleri skolastik boyutta algılayan ve yaşayan insanlara ve düşüncelere karşı protest bir eylem ortaya koymuş biriydi. Oysa Ömer Uluç’un böyle bir şansı hiç olmadı. Bilakis o batı terbiyesi ve kültürü aldı. O kültürün ve mesleğin icaplarını yerine getirdi. Sonra da içinde bir yaratma heyecanı olarak duran resme yöneldi. O resmin kulvarında özgün bir dil oluşturmak, o dil içinde ruhundaki kıskacı açmak, özgür kalmak; aldığı eğitime ve sisteme doğuya yönelerek isyan etmek istiyordu. Bunu da bir parça başardı Ömer Uluç. İşte olabildiği kadar resmin Ömer Hayyam’ı olarak. Sonuç olarak, Ömer Uluç resmiyle özgün bir dil oluşturdu, yarattı. Bu dil ve dilin içeriğinden gerçek protest bir yapı, giderek kendisini memnun eden bir ruh huzuru yaratıp yaratmadığı hep bir soru işareti olarak kalacaktır. Gerçek Ömer Hayyam olup olmadığı da.. Aslında bu sadece Ömer Uluç’la ilgili bir soru da değildir. Bütün Türk sanatçılarıyla ilgili bir sorunsaldır. Tanzimat’tan beri süregelen; bir kişilik, kültür, bilinç ve algı sorunudur. Ömer Uluç bunu estetiğiyle bir parça aştı. Hiç değilse bir arayış estetiği ortaya koyarak yaptı. Darısı diğer sanatçıların başına…

Ümit Gezgin

Ömer Uluç Hakkında

ömer uluç’un kadınları

Geçtiğimiz Ocak ayında (2010) yitirdiğimiz Ömer Uluç’un 25 eserinin reprodüksiyonları “Ömer Uluç’un Kadınları” adlı sunumla Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi koridorlarına taşındı. Ömer Uluç’un 1979, 1984, 1987 ve 2007 yıllarında Ankara’da açtığı çeşitli sergilerdeki eserlerinin reprodüksiyonlarından oluşan sunum, İlef Öğretim Görevlisi Atila Cangır’a ait reprodüksiyon arşivinden seçildi ve üniversitenin basımevinde hazırlandı. 28 Ocak 2010 tarihinde kaybettiğimiz sanatçı Ömer Uluç’un eşi Vivet Kanetti Uluç’un izniyle İlef’in koridorlarında Uluç’u yaşatmayı amaçlayan sunum, sanatçının “Ölümün olduğu yerde ben yokum. / Benim olduğum yerde ölüm yok.” sözlerini de haklı çıkarıyor.

Gerçek sosyalizme bir şans daha - Slavoj Zizek - 9 Kasım 2009

Berlin Duvarı’nın yıkılmasıyla başlayan süreçte komünist rejimleri protesto eden insanların çoğu kapitalizm değil, ‘insani yüze sahip sosyalizm’ istiyordu. Protestolara rehberlik eden idealler büyük oranda muktedir sosyalist ideolojiden alınmıştı. Belki de bu yaklaşım ikinci bir şansı hak ediyor.

Bugün Berlin Duvarı’nın yıkılmasının 20. yıldönümü. Geriye dönüp bakıldığında, herkes o gün başlayan olayların mucizevi niteliğini vurguluyor: Gerçeğe dönüşmüş görünen bir hayaldi bu, Komünist rejimler iskambil kağıtları misali çökmüştü ve dünya birkaç ay önce söyleseniz kimsenin inanmayacağı bir şekilde, aniden değişmişti. Polonya’da Lech Walesa’nın devlet başkanı seçileceği özgür seçimlerin yapılacağını kim hayal edebilirdi ki?

Fakat kadife devrimlerin sisi yeni demokratik-kapitalist gerçeklikle dağılıp gittiğinde, kaçınılmaz bir düş kırıklığına uğrayan insanların tepkisi, ‘eski güzel’ Komünist günlere yönelik bir nostaljide, sağcı, milliyetçi popülizmde ve geç bir dönemde tekrar dirilen anti-Komünist paranoyada tezahürünü buldu.

Anti-komünistlerin kafası karışık

İlk iki tepkiyi anlamak zor değil. On yıllar önce “Ölüm kızıldan iyidir!” diye bağıran o sağcıların şimdi sık sık “Hamburger yemektense kızıl iyidir!” diye homurdandığı duyuluyor. Fakat Komünist nostalji çok da ciddiye alınmamalı: Gri sosyalist gerçekçiliğe hakiki dönüş arzusunun ifadesi falan değil bu. Daha ziyade, bir tür yas ve geçmişten usulca arınma söz konusu. Sağcı popülizmin yükselişiyse Doğu Avrupa’ya mahsus bir durum değil, küreselleşmenin anaforuna yakalanmış bütün ülkelerin ortak özelliği.

Çok daha ilginç olanı, Macaristan’dan Slovenya’ya dek, anti-Komünizm’in son dönemde canlanması. 2006’da Sosyalist Parti iktidarına karşı protestolar Macaristan’ı haftalarca felç etti. Protestocular ekonomik krizi Komünist parti ardıllarının iktidarına bağlıyordu. Demokratik seçimle başa gelmesine karşın hükümetin meşruiyetini reddediyorlardı. Polis asayişi sağlamak için devreye girdiğinde, Sovyet ordusunun 1956’daki anti-Komünist ayaklanmayı bastırmasıyla kıyaslamalar yapıldı.

Bu yeni anti-Komünist korku simgelerin bile peşine düşüyor. Haziran 2008’de Litvanya orak-çekiç gibi Komünist imajların açıkça sergilenmesini ve Sovyet marşının çalınmasını yasaklayan bir yasa kabul etti. Nisan 2009’da Polonya hükümeti totaliter propaganda yasağının Komünist kitaplar, giysiler ve diğer nesneleri kapsayacak şekilde genişletilmesini önerdi: Buna göre, Che Guevara tişörtü giyen biri bile tutuklanabilirdi.

Haliyle Slovenya’da da popülist sağ, solu çoğunlukla eski Komünist rejimin ‘devamcısı güç’ olarak ayıplıyor. Böyle boğucu bir atmosferde, yeni sorunlar ve meydan okumalar eski mücadelelerin bir tekrarına indirgeniyor. Öyle ki (bazen Polonya’da ve Slovenya’da ortaya çıktığı haliyle) eşcinsel haklarını ve yasal kürtajı savunmanın ulusun moralini bozmayı amaçlayan karanlık bir Komünist komplonun parçası olduğu şeklinde saçma iddialar bile ortaya atılıyor.

Anti-Komünizm’deki bu diriliş gücünü nereden alıyor? Gençlerin birçoğunun Komünist dönemi hatırlamasının bile söz konusu olmadığı ülkelerde eski hayaletler niye hortlatıldı? Yeni anti-Komünizm buna basit bir cevap sunuyor: “Kapitalizm sosyalizmden gerçekten çok daha iyiyse, hayatlarımız niye hâlâ bu kadar sefil?” Birçoklarına göre bunun sebebi gerçekten kapitalizm dahilinde olmamamız: Gerçek bir demokrasiye hâlâ sahip değiliz, sadece onun yanıltıcı bir maskesine sahibiz, iktidarın ipleri hâlâ aynı karanlık güçlerin elinde, eski komünistlerden oluşan dar bir çevre yeni sahipler ve yöneticiler kisvesi altında varlığını sürdürüyor.

Aslında değişen hiçbir şey yok, öyleyse yeni bir temizlenmeye ihtiyacımız var, devrimin tekrarlanması gerekiyor…

Bu geç dönem anti- Komünistlerinin idrak edemediği şey şu: Toplumlarına dair ortaya koydukları imaj, geleneksel solun en çok suistimal edilen kapitalizm imajına çok yakın: Yani resmi demokrasinin, zengin bir azınlığın hükümdarlığını gizlemekten ibaret olduğu bir toplum. Diğer bir deyişle, yeni doğan anti-Komünistler, saptırılmış sahte-kapitalizm diye lanetledikleri şeyin kapitalizmin ta kendisi olduğunu anlamıyor.

Şu da öne sürülebilir: Komünist rejimler çöktüğünde, hayal kırıklığı içindeki eski Komünistler yeni kapitalist ekonomiyi yürütmek bakımından popülist muhaliflerinden fiilen daha avantajlı konumdaydı. Anti-Komünist protestoların kahramanları yeni bir adalet, dürüstlük ve dayanışma toplumu hayallerine iyice dalarken, eski komünistler kendilerini yeni kapitalist kurallara ve piyasa etkinliğinin, bütün o eski ve yeni kirli oyunları ve yolsuzluğu da içeren acımasız yeni dünyasına soğukkanlılıkla uyarlayabildi. Komünistlerin iktidarı ellerinde tutarken kapitalizmin patlamasına izin verdiği bu ülkelerde bir başka büyük maraz daha ortaya çıkıyor: Batılı liberal kapitalistlerden daha kapitalist bir izlenim veriyorlar. Çılgın bir çifte tersine dönüş çerçevesinde kapitalizm komünizmi yendi ama bu zafer için ödenen bedel şu: Komünistler şimdi kapitalizmi kendi sahasında dövüyor.

Ya Çin kapitalizmi daha kârlıysa?

Günümüz Çin’inin bu kadar çapraşık olmasının sebebi de bu: Kapitalizm daima demokrasiyle kopmaz bir bağ içinde görüldü ve Halk Cumhuriyeti’nde kapitalizmin patlamasıyla karşı karşıya kalan birçok yorumcu hâlâ siyasi demokrasinin kendisini gerçekleştirmesinin kaçınılmaz olduğunu sanıyor. Peki ya bu otoriter kapitalizm türünün bizim liberal kapitalizmimizden daha etkili, daha kârlı olduğu kanıtlanırsa? Demokrasinin artık kalkınmanın zaruri ve doğal bileşeni olmadığı, tam tersine, ayak bağı olduğu görülürse? Eğer durum buysa, o zaman komünizm sonrası ülkelerde kapitalizme yönelik düş kırıklığını, gerçekçi bir kapitalizm imajına sahip olmayan halkın ‘olgunlaşmamış’ beklentilerinin basit bir işareti sayıp görmezden gelmemek gerekiyordur belki de.

Doğu Avrupa’da komünist rejimleri protesto eden insanların büyük çoğunluğu kapitalizm falan istemiyordu. Hayatlarını devlet kontrolü dışında yaşama, bir araya gelme ve istedikleri gibi konuşma özgürlüğü istediler; ilkel ideolojik beyin yıkamadan ve kendilerini adam yerine koymayan hakim riyakârlıktan kurtulmuş sade ve dürüst birer hayat istediler.

Birçok yorumcunun da gözlemlediği gibi, protestolara rehberlik eden idealler büyük oranda bizzat muktedir sosyalist ideolojiden alınmıştı - insanlar, en yerinde tarifi ‘insani yüze sahip bir sosyalizm’ olabilecek bir şey istediler. Belki de bu yaklaşım bir ikinci şansı hak ediyordur.

Yeni Kravçenkolara ihtiyaç var…

Bu akla Sovyet mühendisi Victor Kravçenko’yu getiriyor. 1944’te bir ticaret heyetiyle gittiği Washington’da iltica eden Kravçenko, sonraları ‘Özgürlüğü Seçtim’ adlı çok satan bir hatırat yazdı. Stalinizm’in dehşetine dair ilk elden tanıklıkları, kolektivizasyonun uygulanmasına bizzat yardım ettiği 1930’ların başındaki (Kravçenko o yıllarda sistemin hâlâ gerçek bir inananıydı) Ukrayna’daki kitlesel açlığın ayrıntılı bir anlatımını da içeriyordu. Birçok insanın Kravçenko hakkında bildikleri 1949’da sona eriyor. Kravçenko o yıl Fransa’da yayımlanan komünist gazete Les Lettres Françaises’e iftira davası açtı. Gazete, Sovyet mühendisin bir ayyaş olduğunu, karısını dövdüğünü ve hatıratının Amerikan ajanlarının propaganda çalışması olduğunu iddia etmişti. Paris’teki mahkemede Sovyet generalleri ve Rus köylüler, Kravçenko’nun anlattıklarının gerçek olduğuna dair tanıklık ettiler. Dava kişisel bir mesele olmaktan çıkıp büyüdü ve Stalinist sisteme yönelik çarpıcı bir suçlamaya dönüştü.

Fakat davayı kazanmasının hemen sonrasında Kravçenko Joseph McCarthy’nin cadı avlarına karşı ateşli biçimde sesini yükseltecek cesareti gösterdi. “Şuna tüm kalbimle inanıyorum ki, komünistlere ve onların örgütlerine karşı mücadelede komünistlerin kullandığı yöntemlere ve tarzlara başvuramayız, başvurmamalıyız” diye yazıyordu Kravçenko. Amerikalılara uyarısı şuydu: Stalinizm’le bu şekilde mücadele etmek, karşıtını taklit etmeye başlama tehlikesini barındırıyordu.

Sıfırdan başlamak gerek

Kravçenko Batı’daki adaletsizliklere de gittikçe daha fazla kafayı takar oldu ve ‘Özgürlüğü Seçtim’in devamını yazdı. Bu kitabın adı dikkat çekiciydi: ‘Adaleti Seçtim’. Kendisini kolektivizasyonun daha az patlayıcı biçimlerini bulmaya adadı. Bu amaçla gittiği Bolivya’da bütün parasını yoksul çiftçileri örgütleme çabasıyla harcadı. Başarılı olamayınca inzivaya çekildi ve 1966’da New York’ta intihar etti.

Bu noktaya nasıl geldik? 20. yüzyıl komünizmiyle kandırılan ve 21. yüzyıl kapitalizmiyle hayal kırıklığına uğrayan insanlar olarak, sadece yeni Kravçenkolar çıkmasını ve onların daha mutlu akıbetleri olmasını umut edebiliriz. Adalet arayışında sıfırdan başlamak zorunda kalacaklar. Kendi ideolojilerini icad etmek zorunda kalacaklar. Tehlikeli ütopyacılar denilerek lanetlenecekler, fakat geri kalanımızı hükmü altında tutan ütopyacı hayalden tek başlarına uyanmış olacaklar.

(Londra Birkbeck Beşeri Bilimler Enstitüsü’nün uluslararası direktörü, düşünür,)

Slavoj Zizek

kardelen fincancı

zizek

Çok şükür Bienal sayesinde İstanbul’da yaşayan herkes Brecht’in ismini öğrendi. Bir de bu büyük insanın “İnsan neyle yaşar?” diye bir büyük kelam ettiğini… Malum, “Koç sizi Bienal’e davet ediyor” şeklinde, sponsorların gözümüze sokulduğu bir ülkede yaşıyoruz. Hayırlı da bir şey aslında “gözümüze sokulması”.

Neden derseniz, İstanbul Bienali’nin yine Brecht’ten arakladığı, “Ekmek ahlaktan önce gelir” ya da “Banka soymak banka kurmanın yanında nedir ki?” gibi sloganları benimsediğini düşünürsek, beş yaşındaki çocuğun bile aklının yeteceği bir çelişki gözümüze batmış oldu. Çelişkileri fark etmek iyidir, öyle değil mi?

Bienal’in duyuruları yapıldığında “Karşı Bienal” isminde, yukarıda bahsettiğimiz çelişkiyi teşhir edeceğini düşündüren bir yapının ismi dolanıyordu ortalıkta. Ben de Karşı Sanat’ın, Karşı Bienal’le ilişkisini öğrenip, soluğu Karşı Sanat’ta almıştım ki, Bienal’e karşı bir yapı olmadıklarını, daha da önemlisi Bienal’le birlikte ortaya çıkmadıklarını öğrendim. Çok kısa bir süre dillendirilmiş “Karşı Bienal” lafı. Fakat kelimelerin kuvveti işte, bazı şeyleri isteseniz de unutturamazsınız, hele ki slogan gibi tınlıyorsa. Velhasıl, Bienal’e karşı değiller, çünkü varoluşlarını Bienal’le sınırlandırmıyorlar.

YENİ BİR HAKİKAT İÇİN

Karşı Sanat’ın öncülüğünü yaptığı Alternatif Çalışma Platformu, manifestosunda şu görüşlere yer veriyor: “Aradan geçen 150 yılda dünya, Hayalet’in kendisi ve algılanışı ve sanat sonsuz değişime, dönüşüme uğradı. 21. yüzyılın ilk on yılı, her alanda birbirini tetikleyen ‘kriz’lere sahne olurken bir kez daha Hayalet’le karşı karşıyayız. Hakikatle yüzleşmek, aşmak, dönüştürmek için.

Yeni bir bakış, yeni bir söz, yeni sanat… Yeni bir hakikat için.”

Yeni bir hakikat için yola çıkan Alternatif Çalışma Platformu, geçtiğimiz günlerde “sanat ortamını, zihinleri, kimlikleri kuşatan ‘proje’ anlayış ve organizasyonlarının tümüyle dışında; dinamik, yaratıcı dayanışma gerçekleştirdi”. 97 bağımsız sanatçı, 18 sanatçı grubu; 265 katılımcı, ortak tema ve sorunsallarla bir araya geldi, tartıştı, tasarladı, üretti… Türkiye’nin en geniş katılımlı sergisi “My Name is Casper” (Benim Adım Casper), Tarihi Sümerbank binasının yeraltındaki kalorifer dairesi ve kasa dairesini, yerüstündeki toplam 5 katını tümüyle kuşattı.

SOL BİR ESTETİK

Sevimli hayalet Casper adında bir çizgi film vardı ya; onun ismini metaforik ve ironik bir şekilde kullanan, ayrıca Komünist Manifesto’nun Avrupa’da dolanan hayaletine de gönderme yapan “My name is Casper”ın altında Alternatif Çalışma Platformu’nun imzası var. Karşı Sanat’tan Feyyaz Yaman, Alternatif Çalışma Platformu’nu “Komünist Manifesto’dan çıkış yapan, Marksist estetiği problem edinen, bunun üzerinde iki yıldır çalışan bir yapı” olarak tanımlıyor kısaca.

Sol bir estetik ve dünya görüşünün günümüzde ne olması gerektiğini; muhalif söylemin hangi merkezlerden, hangi amaçları taşıyarak kullanılacağını, bir aradalığın nasıl söz konusu olabileceğini tartışmışlar. Belli bir yol alan Alternatif Çalışma Platformu, Brecht’in söylemi ile ortaya çıkan Bienal’in rol çaldığını düşünüp kolları sıvamış.

MUHALEFETİN KENDİ GÜNDEMİ OLUŞUYOR

Karşı Sanat Çalışmaları’ndan Feyyaz Yaman ve Yalçın Karayağız, “My Name İs Casper” sergisinin de düzenleyicilerinden. Alternatif Platform’daki sanatçılar, Bienal’in Brecht’in “Üç Kuruşluk Opera” oyununda sorduğu “İnsan neyle yaşar” sorusunu konu edinmesine tepki göstermiş. Karayağız, bu tepkinin, bu sözü, büyük sermayenin kullanmasına dönük olarak ortaya çıktığını belirtiyor. Bienal’in cümlesinin karşısına bir cümle koymanın doğru olmayacağını düşünen Karayağız, böyle yaptıklarında iki cümlenin de birlikte ortadan kalkacağını düşünüyor. Karayağız, Bienallerin gündemiyle ilgilenmekten çok, muhalif bir sanatsal söylem geliştirmeye çalışan Alternatif Platform’un, kendi gündemini ortaya koyması gerektiğini düşünüyor.

BANKALAR İKİYÜZLÜ

Emperyalizmin bizim gibi ülkelere tankla topla girmediğini, içeriden işgal ettiğini; Casper gibi görsel, sanatsal üretimlerle kendisine yandaş bulduğunu söyleyen Yalçın Karayağız, emperyalizmin kültürel hegemonyasını Casper karakteri ile referans aldıklarını, ama hayalet mevhumunun komünizmin hayaleti olduğunu açıklıyor.

Bienal’in, Brecht’in sözünü tema olarak seçmesini “eleştiri çalmak” olarak yorumlayan Feyyaz Yaman, krizin ve kapitalizmin bunalımının Marksizmi ve işçi sınıfını tekrar geri çağırdığı bir ortamda bu eleştiri hırsızlığının anlamlı olduğunu düşünüyor. Büyük bankaların krizden daha büyük kârla çıktığını, bu kârın kriz bahanesiyle çıkardıkları işçilerin aç kalmaları sayesinde olduğunu söylüyor. Tüm bunların ardından aynı bankaların, işçilerin karşısına Bienal vesilesiyle çıkıp; ekmeğin ahlaktan önce geldiğini söylemeleri, Yaman’a göre işçilerle dalga geçmek anlamına geliyor. Karayağız ise “Bankaların ekmekten bahsetmesi ne ironik ne de metaforik; düpedüz ikiyüzlülük” diyor.

UZAYDAN GELEN KÜRATÖRLER

Küratörlerin Türkiye’de Brecht yorumları yapmış kimseyle Bienal’in ilişki kurmadığını belirterek, “Uzaydan gelmiş bir turist gibi kendi alanlarında konuşup gidiyorlar” diyen Yaman, bu tutumu Japonların fotoğraf çekmesine benzetiyor.

Bienal’in bu açıdan Türkiye’de olmasının anlamsızlığına dikkat çeken Yaman, Türkiye’den seçilen sanatçıların bile Türkiye’ye dışarıdan bakan bir anlayışa sahip olduklarını, dolayısıyla serginin Türkiye’yi, Türkiye’deki düzeyi yansıtmaktan uzak olduğunu, bu kapalılığın ülkemize bir şey bırakamayacağını belirtiyor. Türkiye’deki üniversitelerde Bienal’in konseptinde çalışmalar yapan pek çok akademisyen Bienal söyleşilerine çağrılmıyor.

KÜRATÖRSÜZ SANAT

Eleştirel gibi gözüken Bienal söyleminin sözü gasp ettiğini, eleştiriyi çaldığını düşünen Karşı Sanat; Bienal’in, eleştiri çalsa da toplumsal muhalefeti karşılayamayacağını belirtiyor. Bienal ve tartışmaları sürerken küçük küçük sanat çevreleri Alternatif Çalışma Platformu altında birleşerek, büyük bir dayanışmayla; küratörsüz, seçici kurulsuz, sponsorsuz ama nitelikli bir deneyim yaşıyor. Sanatçı egosunun önüne geçip her işin tartışılabileceği, “ben”in yerine “biz”in geçeceği bir süreci yaşamaya çalışan Alternatif Platform, bu şekilde sanatın kamusal alana taşınabileceğini ve böylece halkla buluşabileceğini düşünüyor.

“My Name İs Casper” sergisi, bu bakımdan hem içeriği hem de örgütlenişi ile muhalif sanatçıların kendi sanatsal dillerini ortaya koymalarının en somut ifadesi. Katılan sanatçı sayısı, yapıt ve yorum çeşitliliğinin yanı sıra “My Name is Casper”; düzenleme, sergileme, teknik ve anlayışıyla da Türkiye’de bir ilk örnek oluşturuyor.

My Name İs Casper sergisinin düzenleyicilerinden Emre Zeytinoğlu, sergi ile ilgili kaleme aldığı makalede şöyle diyor: Sınıf mücadelesinin hem tarihten, hem de günümüzden silindiği anlamda, tüm insani projeler egemen sistemin “güvencesi” altına alınmış bulunuyor. Artık bizim kurtarıcılarımız, küresel ekonominin siyasi figürleridir. Muhalefetimiz de aynı “güvence”ye sahip. Korkulacak bir şey yok ortada. 19. yüzyıl Avrupa’sının egemenleri, komünizm hayaletinden çok korkmuşlardı. Ama bugün, o hayaleti ustaca yaratan Marx’tan hiç korkmuyorlar. Çünkü içeriğini yitirmiş dil, ehlileşmiş hukuk ve iktidar aygıtlarının kendisi olmuş devlet, çarpıtılmış metinler sayesinde her şeyi “sevimli hayalet”lere dönüştürüyor. 1970’lerin çizgi film kahramanı “Casper” gibi… Her akşam jenerikte şöyle bağırırdı: “My name is Casper!

14/10/2009

Devrim Büyükacaroğlu

Emre Zeytinoğlu ve Feyyaz Yaman önderliğinde

Bienali’nin unutturmaya çalıştığı soruları soruyor.

Sanatın işlevsel olarak hayata dahil olduğu coğrafyalarda, her dönemde düzenlenen fuar, forum, etkinlik, sergi ve benzeri faaliyetler nedense bu ülke de kimsenin elini taşın altına koymadığı ütopik oluşumlar olarak görülür. My Name is Casper da eksikliklerini gidererek devam ettirilebilirse, belki de bu devamlılık sayesinde etkinlik olmaktan öte işlevsel bir yapıya dönüşür. Tarihî Sümerbank Binası’nın bütün katlarını kaplayan My Name is Casper adlı sergi genç sanatçılardan orta kuşağa, orta kuşaktan imzası bilinir isimlere varıncaya dek 200’ün üzerinde ismi biraraya getiriyor. Ön çalışmaları ve tartışmaları yaklaşık olarak bir yıllık toplantılar neticesinde ortaya çıkan bu sergiyi organize eden Emre Zeytinoğlu ve Karşı Sanat yöneticisi Feyyaz Yaman ile konuştuk.

Bienale hangi açıdan eleştiri getiriyorsunuz?

Feyyaz Yaman: Bienallere karşı olmak gibi bir tutumumuz yok. Bizim asıl tartışmak istediğimiz mesele, bu bienaller aracılığı ile “İstanbulluluk” adına kamusal alanda bir söz sahipliği yapılıyorsa, bunun ne kadarının bu şehre ait olduğu, ne kadar çokluğu içerdiği, katılımcılığı nasıl organize ettiği ve buradan da sanat ve kamusallığı nasıl görünür hale getirdiğidir. Beni asıl rahatsız eden de bienalin sanat ve kültür kavramlarını kullanılarak tehlikeli sularda gezinir tavrıdır. Zaten bienallere baktığımızda eski fuarcılık sisteminin daha evrensel konjonktürde yeniden sunulması olarak karşımıza çıkmakta. Gelenler ne getiriyor, geldiği yeri nasıl görüyor gibi sorulara yanıt bulamıyorsunuz, sanatı turistik birer eşyaya dönüştürme işi gibi görev üstleniliyor.

Önce Karşı Sanat’ta haftalık Marksist  Estetik toplantıları ve ardından My Name is Casper adlı sergi ile gündeme gelmeniz “karşı bienal” fikri üzerine çalışılmış bir durumun yansıması mıdır?

Emre Zeytinoğlu: Bağlantı kendiliğinden oldu, böyle bir düşüncemiz kesinlikle yoktu. Hafta da bir defa yapılan uzun soluklu toplantıların sonucunda bir sergi fikri ortaya çıktığında bienal yoğunlukla tartışılmıyordu bile. Bu toplantılara katılan genç arkadaşların bienal karşıtı olarak görmeleri ise onların bakış açıları ile ilgili bir durumdur. Bu bienal elbette Brecht’le birlikte sınıf meselesini gündeme getiriyor. Fakat bu bienale baktığımızda neden bugünün sisteminde sınıf problematiği unutturulmaya çalışılıyor, neden bugünün sistemi ile sınıf arasında bir çelişki var, neden kültür meselesi ön plana çıkartılıyor? Madem ki sert ve politik bir bienal bu, o zaman bu sorulara cevap versin. Kültürel geçişler neden ısrarla ön plana çıkartılıyor derseniz sınıf meselesini geçiştirmek için derim.

Peki genel anlamda görsel olarak “eşzamanlılığı” ya da kültürlerarası geçişi sağlıyor olabilmesi açısından baktığımızda az da olsa olumlu tarafları karşımıza çıkmaz mı?

Feyyaz Yaman: Bu bienale katılan yabancı sanatçıların hiçbirini tanımıyoruz ve tanımamız için de hiçbir çaba sarf edilmiyor. Bienalin sorusuyla sorayım; “Burada sanatçılar neyle yaşar” sorusunun cevaplarını da bilmiyoruz. Oysa bu ülkede ve dünyanın pek çok yerinde sanatçılar oldukça zor koşullarda yaşamakta ve üretmekteler. Mesela Mısır’dan katılan bir sanatçının geldiği yerin kültür ve sanat ortamına dair hiçbir yerde hiç kimse tartışmıyor. Bundan dolayı turistik eşya tabirini kullanıyorum.

Tarihî Sümerbank Binası’nda açılan serginin içeriğinden bahsedersek, bienale getirmiş olduğunuz bütün bu eleştirileri dikkate alan bir sergi ile yeni bir oluşum ya da bir başlangıç yaptığınızı söyleyebilir miyiz?

Emre Zeytinoğlu: Sanatın özerk olması ya da bunun korunması en önemli sorunlardan biri. Sanatçı siyasi erklerden, sistem savunucularından uzak olmalı. Politik bir enstrümana dönüşmemeli, sanatçı hangi koşulda olursa olsun öncü vasfını, değiştirip dönüştürme gücünü diri tutmalı. Ancak buradan baktığımız vakit beklenilen, olması gereken sanat anlayışının varlığından söz edebiliriz. Sanatçının atölyesine kapanıp yalnız başına üretimsizliğe sürüklenmesinin nedeni ütopyanın olmayışıdır. Bu da sponsorlukla falan aşılabilir bir durum değildir, ütopyanız yoksa üretemezsiniz. Evet, bu konuları tartışıyor olmamız bile soruna bir açıklık getiriyor olmalı. 240 sanatçı ve bir o kadar da dışarıda kalanla bir başlangıç diyebiliriz.

Taraf/ERKAN DOĞANAY - Istanbul - 08.10.2009

sınıf bakışı

Düşünce Kervanı, bu hafta yoğun bir konuk katılımıyla ekrana geliyor. Programı hazırlayan ve sunan Mehmet Akkaya’nın soruları sanatın felsefeyle, siyasetle ve özellikle de sermayeyle ilişkisinden hareketle Bienale bağlanıyor. Konuklardan Zeki Coşkun, İKSV ve Bienalin tarihçesini sunarken, Bienalin eleştirisini ise organizasyonun bilerek yaptırdığını ima ediyor. Coşkun, Bienaldeki “İnsan Neyle Yaşar?” sorusuna rağmen sadece “insan”ın kaldığını da sözlerine ekliyor. Emre Zeytinoğlu, son yıllarda sanatın giderek işlevşizleştirildiğini, sınıf bakışından uzaklaştırıldığını, Kant ve Hegel’i referans vererek ileri sürüyor. Feyyaz Yaman ise Bienalin Brecht’i seçmesini birçok değerin içinin boşaltılması olarak okuyor. Ve Bienalde tarafların olmadığının altını çiziyor. Prof.Dr. Yalçın Karayağız ise aslında herkesin Bienali eleştirmediğini ileri sürdükten sonra konuyu Jdanov ve Stalin’e getiriyor. Akkaya’nın itirazı üzerine tartışma derinleşiyor.